Psikolojiye Farklı Bir Bakış: Psikolojide Eleştirel Yaklaşım

Psikoloji, insan davranışını, düşünce süreçlerini ve ruhsal yaşantıları bilimsel yöntemlerle inceleyen bir disiplindir. Ancak psikolojinin ortaya koyduğu bilgilerin tamamının tarafsız ve evrensel olduğunu söylemek ne kadar mümkündür? Bir davranışın “normal”, diğerinin ise “anormal” olarak değerlendirilmesine kim karar verir? Psikolojik tanılar gerçekten keşfedilen nesnel gerçeklikler midir, yoksa belirli toplumsal ve kültürel koşullar içinde şekillenen kategoriler midir? Eleştirel psikoloji yaklaşımı, tam da bu tür sorular üzerinden psikolojinin temel kabullerini sorgular.

Eleştirel psikoloji, 1970’li yıllarda gelişmeye başlayan ve psikolojinin yerleşik varsayımlarına eleştirel bir gözle bakan bir yaklaşımdır. Bu alanın gelişiminde Alman psikolog ve filozof Klaus Holzkamp’ın önemli katkıları olmuştur. Holzkamp’a göre geleneksel psikoloji, bireyin yaşadığı sorunları çoğu zaman yalnızca kişinin iç dünyasıyla açıklamaya çalışmakta, bu sorunların ortaya çıktığı toplumsal koşulları ise yeterince dikkate almamaktadır. Eleştirel psikoloji ise bireyi yalnızca biyolojik ya da bilişsel süreçleriyle değil, yaşadığı sosyal, ekonomik ve kültürel çevreyle birlikte değerlendirmeyi savunur (Parker, 2015). Bu yaklaşımın üzerinde durduğu temel konulardan biri, normal ile anormali birbirinden ayıran ölçütlerin ne olduğudur.

Günümüzde ruhsal bozuklukların tanılanmasında en yaygın kullanılan kaynaklardan biri DSM’dir. Ancak DSM’nin her yeni baskısında bazı tanılar çıkarılmakta, bazıları yeniden düzenlenmekte ve yenileri eklenmektedir. Eğer psikolojik bozukluklar tamamen nesnel ve değişmez gerçeklikler olsaydı, tanı ölçütlerinin zaman içinde bu kadar değişmesi nasıl açıklanabilirdi? Örneğin, geçmişte eşcinsellik psikiyatrik bir bozukluk olarak sınıflandırılırken bugün böyle bir tanı bulunmamaktadır. Bu durum, psikolojik tanıların yalnızca bilimsel verilere değil, aynı zamanda dönemin toplumsal değerlerine de bağlı olarak şekillenebildiğini göstermektedir.

Eleştirel psikoloji, patolojinin ne olduğu sorusunu da yeniden gündeme taşır. Bir kişinin yaşadığı sıkıntı gerçekten bireysel bir bozukluğun sonucu mu, yoksa içinde bulunduğu koşullara verilen anlaşılabilir bir tepki mi olabilir? Yoğun çalışma temposu, ekonomik belirsizlikler, toplumsal eşitsizlikler ya da ayrımcılık gibi faktörlerin kaygı, tükenmişlik ve depresif belirtilerle ilişkili olduğu bilinmektedir. Böyle durumlarda sorunun kaynağını yalnızca bireyin içinde aramak ne kadar yeterlidir? Eleştirel psikologlara göre psikolojik sorunları sadece bireysel düzeyde açıklamaya çalışmak, bu sorunların ortaya çıkmasında etkili olan toplumsal etkenleri gözden kaçırma riskini taşımaktadır.

Benzer sorular psikoterapi uygulamaları için de sorulabilir. Bir terapi ekolü gerçekten her danışan için aynı ölçüde etkili olabilir mi? Ana akım psikoloji, çeşitli terapi yöntemlerinin etkililiğini bilimsel çalışmalarla desteklese de eleştirel psikoloji bu bulguların ne kadar genellenebilir olduğunu sorgular. Batı toplumlarında geliştirilen terapi modelleri, farklı kültürel geçmişlere sahip bireylerin ihtiyaçlarını aynı ölçüde karşılayabilir mi? İnsanların yaşadıkları sorunlar yalnızca bireysel düşünce kalıplarından mı kaynaklanmaktadır, yoksa toplumsal ilişkiler ve yaşam koşulları da bu süreçte önemli bir rol oynamakta mıdır?

Elbette eleştirel psikoloji, psikolojik tanıların ya da terapilerin değersiz olduğunu ileri sürmez. Asıl vurguladığı nokta, psikolojinin ürettiği bilgilerin sorgulanabilir olduğu ve hiçbir kuramın mutlak gerçeklik olarak kabul edilmemesi gerektiğidir. Bu nedenle eleştirel psikoloji, psikolojiye karşı çıkan bir yaklaşım olmaktan çok, onu daha kapsayıcı ve daha gerçekçi bir bakış açısıyla değerlendirmeye çalışan bir yaklaşım olarak görülebilir.

Sonuç olarak eleştirel psikoloji, psikolojinin uzun süredir cevap verdiği düşünülen bazı soruları yeniden tartışmaya açmaktadır: Normal nedir? Anormal olan kimdir? Bir davranışı hastalık olarak tanımlayan ölçütler ne kadar nesneldir? Ruhsal sıkıntıların kaynağı bireyin kendisi mi, yoksa yaşadığı toplum mudur? Bu soruların kesin ve değişmez cevapları olmayabilir. Ancak eleştirel psikolojinin önemi de tam olarak burada ortaya çıkar. Çünkü bu yaklaşım, yalnızca cevaplar sunmakla yetinmez; cevapların kendisini de sorgulamaya davet eder.

Kaynakça:

• Parker, I. (Ed.). (2015). Handbook of critical psychology. Routledge.

Makbule Akbulut