Ergenlerde Nikotin Bozukluğu

Ergenlik dönemi; bireyin fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal gelişiminin en hızlı olduğu dönemlerden biridir. Bu süreçte gençler kimlik arayışı içinde olurken aynı zamanda riskli davranışlara daha açık hâle gelirler. Bu riskli davranışlardan biri de nikotin kullanımına başlamak ve bağımlılık geliştirmektir. Sigara, elektronik sigara ve diğer tütün ürünleri günümüzde ergenler arasında yaygınlaşmış olup önemli bir halk sağlığı sorunu hâline gelmiştir. Ergenlerde nikotin bağımlılığı yalnızca bireysel bir tercih değil; biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenlerin etkileşimiyle ortaya çıkan komplike bir durumdur (Ögel, 2014).

Nikotin ve Beyin Gelişimi

Nikotin, merkezi sinir sistemi üzerinde güçlü etkileri olan bir maddedir. Beyindeki ödül sistemini etkileyerek dopamin salınımını artırır ve bu durum kişide haz duygusu yaratır. Ancak ergen beyninin hâlâ gelişim sürecinde olması, nikotin maddesinin etkilerine karşı daha savunmasız olmasına neden olabilir. Özellikle prefrontal korteks adı verilen ve karar verme, dürtü kontrolü ve planlama gibi işlevlerden sorumlu olan beyin bölgesi ergenlikte tam olarak olgunlaşmamıştır. Bu durum, gençlerin riskli davranışlara yönelme ihtimalini artırır (Giedd, 2015).

Türkiye’de yapılan çalışmalar da erken yaşta nikotinle tanışmanın bağımlılık riskini belirgin biçimde artırdığını göstermektedir. Ergenlikte başlayan kullanımın yetişkinlikte kronik bağımlılığa dönüşme olasılığı oldukça yüksektir (TBM, 2022).

Elektronik Sigara Tehlikesi

Son yıllarda sigaraya alternatif olarak sunulan elektronik sigaralar, gençler arasında hızla yaygınlaşmıştır. Birçok genç, elektronik sigarayı “zararsız” ya da “daha az zararlı” olarak algılamaktadır. Ancak bu algı yanlıştır. Elektronik sigaraların çoğu yüksek düzeyde nikotin içerir ve bazı modeller tek bir kartuşta bir paket sigaraya eşdeğer nikotin barındırabilir (NIDA, 2020).

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı da elektronik sigaraların “zararsız” olmadığını, bağımlılık yapıcı etkisinin güçlü olduğunu ve akciğer dokusunda hasara yol açabileceğini vurgulamaktadır (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2021).

Ergenlerde Nikotin Kullanımının Psikolojik Boyutu

Ergenlik döneminde arkadaş etkisi, sosyal kabul ihtiyacı ve stresle başa çıkma yolları nikotin kullanımını tetikleyebilir. Birçok genç, sigarayı rahatlama aracı olarak görür ya da arkadaş grubuna uyum sağlamak için kullanmaya başlar. Ancak kısa vadede rahatlatıcı gibi görünen bu etki, uzun vadede bağımlılığa dönüşebilir.

Türkiye’de yürütülen araştırmalar, sigara kullanan ergenlerde anksiyete ve depresyon belirtilerinin daha yaygın görüldüğünü ortaya koymaktadır (Ögel & Çorapçıoğlu, 2010). Bu durum, nikotin kullanımının hem bir başa çıkma yöntemi hem de psikolojik sorunları derinleştiren bir etken olabileceğini düşündürmektedir (Chaiton vd., 2009).

Aile ve Okulun Rolü

Aile ortamı, ergenlerde nikotin kullanımının önemli belirleyicilerinden biridir. Ailesinde sigara içen birey bulunan gençlerin sigaraya başlama olasılığı daha yüksektir. Bunun yanı sıra ebeveynlerin tutumları, iletişim biçimleri ve denetim düzeyi de kritik rol oynar (Ögel, 2014).

Okullar ise önleyici çalışmalar açısından önemli bir platformdur. Türkiye’de “Tütün Kontrol Programı” kapsamında birçok okulda farkındalık çalışmaları yürütülmektedir. Araştırmalar, okul temelli önleme programlarının sigara kullanımını azaltmada etkili olduğunu göstermektedir (Thomas vd., 2015).

Sonuç

Ergenlerde nikotin bağımlılığı yalnızca bireysel bir sorun değil; biyolojik, psikolojik ve sosyal boyutları olan karmaşık bir halk sağlığı problemidir. Erken yaşta nikotin kullanımını önlemek, gençlerin hem fiziksel hem de ruhsal sağlığını korumak açısından büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle ailelerin, okulların ve toplumun iş birliği içinde hareket etmesi gerekmektedir. Bilinçli bir yaklaşım ve etkili önleme programları sayesinde ergenlerde nikotin bağımlılığı ile mücadele etmek mümkündür.

Kaynakça:

• Chaiton, M., Cohen, J., O’Loughlin, J., & Rehm, J. (2009). Use of cigarettes, alcohol, and marijuana in relation to depression and anxiety in adolescents. Addictive Behaviors, 34(9), 835–839.
• Giedd, J. N. (2015). The adolescent brain: Insights from neuroimaging. Journal of Adolescent Health, 56(3), 1–7.
• National Institute on Drug Abuse. (2020). Vaping and nicotine in adolescents.
• Ögel, K. (2014). Madde kullanımı ve bağımlılık: Tanı, tedavi ve önleme. Türkiye Yeşilay Cemiyeti Yayınları.
• Ögel, K., & Çorapçıoğlu, A. (2010). Ergenlerde sigara kullanımı ve psikolojik belirtiler. Bağımlılık Dergisi, 11(2), 45–52.
• T.C. Sağlık Bakanlığı. (2021). Elektronik sigara ve yeni nesil tütün ürünleri raporu. Ankara.
• Thomas, R. E., McLellan, J., & Perera, R. (2015). School-based programmes for preventing smoking. Cochrane Database of Systematic Reviews.
• Türkiye Bağımlılıkla Mücadele. (2022). Gençlerde tütün ve nikotin kullanımı raporu.
• U.S. Department of Health and Human Services. (2012). Preventing tobacco use among youth and young adults: A report of the Surgeon General.

Buse Baysal