Ruhun Gıdası Müzik ve Müzik Psikolojisi

İnsanlık tarihi, kelimelerin ve yapılandırılmış dillerin evriminden çok daha eskiye uzanan ritmik bir kökene sahiptir. Atalarımızın henüz karmaşık cümleler kuramadığı avcı-toplayıcı dönemlerde bile ritim tuttukları ve melodik yapılarla birbirlerine duygusal mesajlar ilettikleri düşünülmektedir. Bu nedenle insanlığın, dilden önce ritim ve müzik benzeri seslerle iletişim kurmuş olabileceği öne sürülmektedir.

Peki, evrimsel yolculuğumuzun bu en kadim parçası, bugün sıradan bir salı sabahında kulaklığımızı taktığımızda zihnimizde nasıl bir karşılık buluyor? Müzik sadece modumuzu yükselten bir eğlence aracı mı, yoksa zihnimizin en derinlerine kadar uzanan, ruhumuzla ve psikolojimizle iç içe geçmiş bir parça mı?

Günlük yaşamın sıradan anlarından klinik uygulamalara kadar uzanan; tıpta, eğitimde, eğlencede ve daha birçok alanda kendine yer bulan müziğe gelin, bir de psikolojinin penceresinden bakalım.

Müzik Psikolojisi

Müzik psikolojisi, en basit tanımıyla müziğin insan zihni, davranışları, duyguları ve bedeni üzerindeki etkilerini inceleyen psikolojinin bir alt dalıdır. Psikoloji dışında nörobilim, müzikoloji ve antropolojinin tam kesişiminde yer alır.

Müziğin bizde nasıl bir etkiye yol açtığını literatür birçok şekilde ölçmüş; ancak Patrik Juslin’in BRECVEM modeli ile bir şarkı dinlediğimizde beynimizde neler olduğuna dair en iyi tespitlerin yapılması sağlanmıştır. Günlük hayatta yapılan gözlemler ve beyin görüntüleme teknikleri müziğin etkilerini göstermiştir.

Sabah işe ya da okula giderken, odaklanmaya çalışırken veya spor salonunda güne başlarken çoğumuzun eli otomatik olarak çalma listelerine gider. Bu aslında tamamen sezgisel bir beyin yönetimidir. Gelişen nörogörüntüleme teknolojileri, müzik dinlemenin veya bir enstrüman çalmanın beyinde tek bir müzik merkezini çalıştırmadığını; aksine motor korteksten prefrontal kortekse kadar tüm beyinde küresel bir ağ başlattığını gösteriyor.

Müziğin beyin üzerindeki en büyük etkisi nöroplastisite, yani beynin deneyimler karşısında yapısal olarak kendini yenileme becerisidir. Buna en bilindik iki örnek şunlardır:

• Düzenli olarak müzikle ilgilenmek, beynin iki yarım küresini birbirine bağlayan corpus callosum bölgesini fiziksel olarak kalınlaştırır. Sinir demetinde oluşan kalınlaşma, iki lob arasında bir otoban görevi görür ve sinir iletimini hızlandırır.

• Kulak kurdu dediğimiz durum ise bir şarkının gün boyu zihninizde istemsizce dönüp durmasıdır. Bu, beynin işitsel bellek döngülerinin gündelik bir oyunudur ve hafızanın ne kadar güçlü bir şekilde müzikle mühürlendiğini gösterir.

Müzik, beynimizi etkilemesinin yanı sıra vücudumuz ve duygularımız üzerinde de büyük etkilere sahiptir. Duygu regülasyonunda, o anki ruh hâlimizin devamlılığı üzerindeki etkisiyle yalnızca eğlence ortamlarında değil, gün içerisindeki dinleme etkinliklerimizde; üzgün veya öfkeli olduğumuzda da birçok role sahiptir.

Herkesin kendine has bir müzik zevki ve yerine, zamanına göre tercih ettiği türler vardır. Müzik türü ve şarkıların seçiminde o anki ruh hâlimiz, duygu durumumuz ve bulunduğumuz ortam oldukça önemlidir.

Müzik, otonom sinir sistemini doğrudan uyarabilen nadir uyaranlardandır. Temposu yüksek ve majör tonlardaki bir şarkı sempatik sinir sistemini tetikleyerek kalp ritmini artırırken; stabil ve yavaş melodiler parasempatik sinir sistemini devreye sokar. Yani farkında olmadan, o anki ihtiyacımıza göre biyolojimizi müzikle manipüle ederiz.

Bu bilgi dâhilinde bilinç dışımızda, zihnimizin kontrolünde bazı seçimler yaptığımızı söyleyebiliriz. Psikolojide uzun süre tartışılan konulardan biri, insanların morali bozukken neden ısrarla hüzünlü şarkılara sığındığıdır. Bunun arkasında katarsis, yani duygusal arınma yatar. Hüzünlü müzik, bireye bastırılmış duygularını yaşayabileceği güvenli bir simülasyon alanı sunar.

Dahası, biyolojik düzeyde hüzünlü müzik dinlerken beynimiz, bizi teselli etmek ve iç dengeyi yeniden sağlamak adına acı dindirici bir hormon olan prolaktin salgılar. Yani zihnimiz ve bedenimiz, hüzünlü bir melodi eşliğinde kendi kendini tedavi eder.

Müziğin aynı zamanda toplulukları bir araya getirme, grup içi güven ortamı yaratma ve oksitosin (bağ kurma hormonu) salgılanmasını tetikleme gücü vardır. Konserlerdeki o kolektif coşku ya da bir arkadaş ortamında aynı şarkıya eşlik ederken hissedilen o derin yakınlık tesadüf değildir.

Gündelik hayatın içinde müzik, sosyal kimliğimizin ve ilişkilerimizin de taşıyıcısıdır. Çiftlerin kendilerine ait bir şarkı seçmesi ve “bizim şarkımız” demesi, anısal belleğin müzikle ne kadar güçlü tetiklendiğinin kanıtıdır. Yıllar sonra çalan tek bir akor, bizi doğrudan o kişiye, o ana ve o duyguya ışınlayabilir.

Müziğin bu güçlü psikolojik ve nörolojik etkisi sadece gündelik hayatı kolaylaştırmakla kalmaz; psikoloji ve psikiyatri dünyasında belirli tanıların tedavisinde ve takibinde bilimsel bir müdahale aracı (müzik terapi) olarak kullanılır.

Müzik Terapisi ve Klinik Tanılar

Nörolog Oliver Sacks’in çalışmalarında da sıkça vurguladığı gibi, Alzheimer hastaları yakınlarının isimlerini, hatta kendi geçmişlerini unutsalar bile gençliklerinde dinledikleri bir şarkıyı pürüzsüzce mırıldanabilirler. Müzikal bellek, beynin dejenerasyona karşı en dirençli, evrimsel olarak en eski subkortikal yapılarına kodlandığı için bu hastalarda dünyaya açılan son pencere genellikle müzik olur.

• Otizm: Sosyal ve sözel iletişimde güçlük çeken otizmli bireylerde müzik, kelimelerin bittiği yerde alternatif bir iletişim kanalı açar. Ritim ve melodi aracılığıyla duygu paylaşımı ve senkronizasyon yetenekleri geliştirilir.

• DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu): Belirli frekanstaki ve tempodaki arka plan müzikleri (özellikle tekrarlayan, sözsüz ritimler), beynin uyarılma seviyesini optimize ederek DEHB’li bireylerin odaklanma sürelerini artırmada ve dürtüselliği azaltmada destekleyici rol oynar.

Kronik stres, kaygı ve majör depresyon tedavisinde müzik, kortizol (stres hormonu) seviyelerini düşürmek ve dopaminerjik ödül sistemini harekete geçirmek için kullanılır. Özellikle klinik ortamlarda uygulanan aktif müzik terapisi (enstrüman çalma, ritim tutma), hastaların duygusal blokajlarını aşmalarına ve söze dökemedikleri travmaları dışa vurmalarına yardımcı olur.

Müzik psikolojisi, insan evriminin bu en gizemli aracının zihnimizdeki haritasını çıkarmaya devam ediyor. Sabah uyanmak için açtığımız hareketli bir parçadan, bir klinikte hastanın hafızasını canlandıran eski bir melodiye kadar müzik; insan psikolojisinin en sadık eşlikçisidir. Notaların zihnimizdeki karşılığını anlamak, insanı ve onun karmaşık duygu dünyasını anlamanın en saf yoludur.

Belki de bu yüzden, hayatın karmaşası içinde kaybolduğumuzu hissettiğimiz anlarda bile doğru şarkıyı bulduğumuzda gelen o rahatlama hissi tesadüf değildir. Notaların zihnimizdeki karşılığını anlamak, insanı, onun sınırlarını ve o benzersiz duygu dünyasını anlamanın en duru, en saf yoludur. Bir sonraki şarkınızı başlatırken zihninizde dönen o muazzam senfoniyi hatırlamanız dileğiyle…

Kaynakça:

• Babacan, S. (2014). Müzik algısının bilişsel temelleri ve müzik psikolojisi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 39, 23–38.
• Juslin, P. N. (2013). From everyday emotions to aesthetic judgments: Towards a complete model of how music induces emotions. Behavioral and Brain Sciences, 36(3), 235–266.
• Juslin, P. N., & Sloboda, J. A. (Eds.). (2010). Handbook of music and emotion: Theory, research, applications. Oxford University Press.
• Sacks, O. (2007). Musicophilia: Tales of music and the brain. Knopf.
• Somakcı, P. (2003). Türklerde müzikle tedavi. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(2), 131–140.
• Tarman, S. (2012). Müzik psikolojisi: Giriş ve temel kavramlar. Sözkesen Matbaacılık.
• Uçan, A. (1996). Müzik eğitimi: Temel kavramlar, ilkeler, yaklaşımlar. Müzik Ansiklopedisi Yayınları.

Hevi Bakıroğlu