Özgecilik Nedir?

Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlüğü, diğerkâm ve diğerkâmlık kavramlarının karşılığını özgeci ve özgecilik şeklinde vermiştir. Aynı sözlüğe göre özgeci, “kişisel yarar gözetmeksizin başkasına yararlı olmaya çalışan, diğerkâm” şeklinde açıklanırken; özgecilik ise “özgeci olma durumu, diğerkâmlık” ifadesiyle tanımlanmıştır.

Özgecilik, kabul edilen tabiriyle “diğerlerinin menfaat ve ilgilerine önem veren, çoğunlukla egoizme, benmerkezciliğe ve kişiselliğe karşıt görülen tutumlar bütünü” biçiminde açıklanmaktadır. Özgecilik için çok farklı tanımlamalar mevcuttur. Bu tanımların çoğu benzerlik gösterse de belirli farklılıklar bulunmaktadır. Bu farklılıklar, iki faktöre yapılan vurguları içermektedir: niyetler ve aktöre (yardım eden kişiye) fayda veya zarar sağlama miktarı. Yani tanımlarda genellikle değinilen nokta, davranışın özgeci olmasının yardım edenin niyetine bağlı olmasıdır.

Fakat ana hatlarıyla özgecilik kavramı, bireyin herhangi bir çıkar veya ödül beklemeden, hatta bazen bir bedel ödeyerek diğer bireylerin veya toplumun faydası uğruna fedakârlıkta bulunması prensibidir. Ancak yardım etme davranışının nedeni kişisel bir çıkar sağlamak ya da karşılık almak ise bu davranış özgecilik olarak kabul edilmemektedir.

Özgeciliğin Nedenleri

Özgeciliğe sebep olabileceği düşünülen temelde üç yaklaşım vardır. Bunlardan bir tanesi kalıtım ile ilgilidir. Özgeciliğin kalıtım ile bağlantısında, beyin yapılarının faaliyetlerinin ve sinir sisteminin toplumsal davranışlar üzerindeki etkisi yapılan araştırmalar tarafından gözlemlenebilmektedir.

Özgeci davranışa neden olabilecek durumlardan bir diğeri ise akraba seçimidir. Akraba seçimi, genetik bir akrabaya yardım etme eyleminin doğal seçilim tarafından desteklendiği düşüncesine dayanmaktadır. Bu sebeple, eş kalıtımı paylaştığı bireyin yaşamına devam etmesine yardımcı olan kişi, bunun beraberinde kendi genlerini de gelecek kuşaklara aktarma şansını artıracağını düşünmektedir.

Özgecilik ile bağıntılı kavramlardan bir diğeri ise karşılıklılık normudur. Karşılıklılık normu, ilgisiz bireyler arasındaki işbirlikçi değişimlerin temelini oluşturmaktadır. Bu normda, bireyin yardımda bulunduğu kişinin ilerleyen zamanlarda bireye yapılan iyiliğe karşılık verme ihtimalinin arttığı düşünülür.

Empati ve Özgecilik

Özgecilik kavramını tanımlarken kullanılan kavramlardan bir diğeri de empatidir. “Empati” kelimesi, Yunanca kökenli empathia kelimesinden türemiştir. Etimolojik olarak “em” eki “içinde, içeride”; “pathia” eki ise “hissetme” anlamına gelmektedir. Empati, karşımızdaki kişinin hissettiklerini hissedebilme yetisidir.

Kaynakça:

• Düzgüner, S. (2019). Pro-sosyal davranışlarda diğerkâmlığın (özgecilik) tanımı ve konumu. Bilimname, 2019(40), 351–373. https://doi.org/10.28949/bilimname.526984
• Khalınbaylı, K., & Taş, B. (2019). Üniversite öğrencilerinde özgecilik ve mükemmeliyetçilik anlayışı arasındaki ilişkinin incelenmesi. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 14(20), 1564–1593. https://doi.org/10.26466/opus.603853
• Şakar, G. (2018). Psikolojik danışman adaylarının özgeciliklerinin, duygusal zeka, kültürel duyarlılık ve sosyal beğenirlik açısından yordanması [Yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=cUJyaq7qWAwIv2uh0rl1IQ

Rüveyda Sultan Horoz