Zeigarnik Etkisi

Bir mağazada sadece bir kısmını duyduğumuz şarkı neden dilimize dolanır? Biriyle yarım kalan tartışmayı neden zihnimizde döndürüp dururuz ya da yarım kaldığını düşündüğümüz aşkları neden daha zor unuturuz? Bütün bunların altında nasıl bir psikolojik neden olduğunu düşündünüz mü hiç? Adını Rus psikolog Bluma Zeigarnik’ten alan ve zihnin tamamlanmayan işleri arka planda açık kalan bir bilgisayar sekmesi gibi çalıştırmaya devam ettiği bir fenomen olan Zeigarnik etkisini birlikte inceleyelim.

Nasıl Ortaya Çıktı?

Kalabalık bir arkadaş grubuyla bir restorana yemeğe giden Bluma Zeigarnik, gelen garsona çok sayıda karmaşık sipariş verir. Garson hiçbirini not etmez ama herkesin yemeğini eksiksiz ve doğru şekilde getirir. Bu durum Zeigarnik’in dikkatini çeker ve yemek sonunda garsonun yanına giderek siparişleri tekrar etmesini ister. Fakat garson, siparişleri masaya getirdikten sonra unuttuğunu söyler. Bu durum ilgisini çektiği için Zeigarnik laboratuvarda bir deney yapmaya karar verir.

Yaklaşık 138 kişiden oluşan deneyde katılımcıları rastgele biçimde ikiye bölerek iki gruba da yapboz yapma, matematik problemleri çözme gibi küçük görevler verir. İlk gruptaki katılımcıları görevlerini bitirene kadar hiç bölmez ama ikinci grubu görevlerinin en kritik anlarında bölerek diğer göreve yönlendirir. Deney bittiğinde yaptığı ankette katılımcılara “Yaptığınız görevlerin ne kadarını hatırlıyorsunuz?” şeklinde bir soru yöneltir ve görevi yarıda kestiği grubun yaptıkları işleri daha iyi hatırladığı sonucunu alır.

Bu deney sonucunda Zeigarnik, bireyin henüz tamamlanmamış veya tamamen yarıda bırakılmış işleri, tamamlananlara kıyasla bilişsel olarak daha iyi hatırladığı sonucuna ulaştı. Zeigarnik’e göre birey bir göreve başladığında zihninde görevi bitirmek için bir motivasyon, bu göreve özgü bir gerilim oluşur. Bu iş bitmeden kişi farklı şeylerle uğraşsa bile o gerilim arka planda çalışmaya devam eder. Kişi o işi bitirdiğinde ise gerilim birden boşalır; zihin arka sekmedeki bu gerilimi kapatır ve deşarj olur. Ama kişi bir işe başlar ve yarıda bırakırsa o gerilimi zihninden bir türlü atamaz. İşte tam da bu yüzden o şarkı tüm gün dilimize dolanır, o tartışma zihnimizde devam eder ve o kişiyi bir türlü unutamayız.

Modern Dünya’da Zeigarnik Etkisinin Yansımaları

Telefonlardaki bildirim stratejisi: Telefonunuza bildirim geldiğinde o bildirimin bir kısmını üstten okuduğunuzu düşünün. Sonra zihninize düşünceler akmaya başlar: “Acaba ne yazdı, acaba içeriği neydi?” tarzında düşünceler zihnimize dolmaya başlar çünkü Zeigarnik yayı çoktan gerilmiştir. Sonunda bu gerilime dayanamayarak normalde hiç ilginizi çekmeyecek o mesajı bile açıp okursunuz. Markalar bu etkiyi bildikleri için attıkları bilgilendirme mesajlarını ilgi çekici bir noktada bitirerek mesajın sonuna “Hepsi ve daha fazlası için sitemizi ziyaret edebilirsiniz.” yazarlar ve bu strateji de genelde işe yarar.

Bilgisayar oyunlarındaki görev çubuğu: Oynadığınız oyunların birçoğunun ana menüsünde oyunun %…’sinin tamamlandığı tarzında ibareler yazar. Burada amaç, oyuncunun zihninde “Bu oyunun yüzde yüzünü tamamlamalıyım.” algısı oluşturmaktır.

İnternet haberlerindeki clickbait başlıklar: “Herkesin evindeki o besin meğer zehir saçıyormuş!”, “Dolar alacak olanlar dikkat! Uzmanlar o tarihi işaret etti.” Haber sitelerinde bu başlıkları gören kişinin zihninde bir bilgi boşluğu oluşur; kişi bu bilgi eksikliğinden kaynaklı bir gerilim yaşar ve o bilgiyi öğrenme isteği duyar. Çok saçma bir haber olsa da o habere tıklar.

Dizilerin bölüm sonlarındaki asılı kalma tekniği: Bir dizinin bölüm sonunda ya da sezon finallerinde hikâye öyle bir yerde bırakılır ki kişi, içindeki merakın oluşturduğu gerilimden o kadar rahatsız olur ki kendini bir sonraki bölümü izlemekten alıkoyamaz.

Modern aşklardaki ghosting etkisi: Günümüz ilişkilerinin en can sıkıcı noktalarından biri olan ghosting, bir kişinin hiçbir açıklama yapmadan aniden iletişimi kesmesi olarak tanımlanabilir. Bu duruma maruz kalan kişinin zihni, durumu mantıklı bir neden-sonuç ilişkisine ve bir sona ulaştıramadığı için anılar dönüp dönüp durur. Kişi sosyal medyadan karşı tarafı izler. Genelde bu tarz ilişkiler, karşı tarafın kusurlarını görecek kadar ilerlemediği için kişinin zihni o ilişkinin en zirve noktalarını hatırlar ve bu güzel hatıraları güzel bir sonla bitirecek senaryolar üretir: “Ayrılmasaydık çok güzel bir ilişkimiz olurdu.” vb. Zeigarnik etkisi kişiye yaşanmış şeyleri değil, yaşanması umulan potansiyel güzellikleri hatırlatarak hikâyeyi mutlu bir sona bağlamayı ve kişinin zihnini gerilimden kurtarmayı amaçlar.

Bütün bu örneklerde görüldüğü üzere modern dünya, insan beyninin bu tamamlanma zaafını çok iyi biliyor ve bu etkiyi kullanarak bizi bir ekrana, bir bilgisayar oyununa ya da normalde ilgimizi çekmeyecek şeylere bağlıyor. Peki, çevremizdeki uyaranlar bile bu etkiyi bu kadar iyi kullanırken biz neden lehimize olacak şekilde kullanmayalım?

Günlerce ertelenen bir işi “Sadece beş dakika yapacağım.” şeklinde kendinizi ikna ederek masaya oturduğunuzda gerçekten beş dakika yapıp kalksanız bile Zeigarnik etkisinin zihninizde yarattığı gerilimden dolayı eninde sonunda o masaya tekrar oturursunuz. Kitap okuma alışkanlığı kazanmak istiyorsanız kitabı bölüm sonunda değil, okuduğunuz bölümün en heyecanlı kısmında kapatmak, ertesi gün o kitabı tekrar elinize almak için güçlü bir motivasyon sağlar. Bunun gibi birçok durumda Zeigarnik etkisini lehinize kullanabilirsiniz.

Özetle, modern çağda insan zihnini çok iyi tanıyan ve buna yönelik stratejiler geliştiren unsurlara engel olamayız; ama neyi neden yaptığımızın farkında olmak (neden o oyunu bitirmek istiyoruz, neden dizinin diğer bölümünü izlemeye bu kadar motiveyiz vb.) zihnimizdeki gerilimin sebebini kendimize açıklayarak kendimizi biraz rahatlatabilir. Bu bilinçte olmak, bazı olayları öngörmemizi sağlayarak bizi oluşabilecek potansiyel iç gerilimlerden de koruyabilir. Ayrıca Zeigarnik etkisini günlük hayatta harika bir motivasyon aracı olarak da kullanabilirsiniz.

Kaynakça:

• Baumeister, R. F., & Masicampo, E. J. (2011). Consider it done! Plan making aligns with the Zeigarnik effect and facilitates goal attainment. Journal of Personality and Social Psychology, 101(4), 667-683.
• McGraw, K. O., & Fiala, J. (1982). Undermining the Zeigarnik effect: Another hidden cost of reward. Journal of Personality, 50(1), 58-66.
• Zeigarnik, B. (1927). Über das Behalten von erledigten und unerledigten Handlungen. Psychologische Forschung, 9, 1-85.

Aslıhan Yavuz